Elementaro

Przystępując do sformułowania podstawowych reguł pisowni języka romani dla dialektów występujących na terenie Polski, starałem się przeanalizować dotychczas stosowane formy jego zapisu. Pozwoliło mi to na zwrócenie uwagi na właściwości stosowanych dotąd form zapisu, wynikające z użycia pisowni polskiej i na wynikające stąd błędy, natury głównie ortograficznej.

Błędy te wynikają z jednej strony z oczywistej nieznajomości gramatyki języka romani, z drugiej zaś - z właściwości języka polskiego, a zwłaszcza jego fonetyki, która wywiera wpływ na fonetykę języka romskiego.

Zanim jednak przystąpię do analizy przykładów zapisu języka romskiego w praktyce polskiej, uważam za ważne zwrócenie uwagi na podstawowy fakt, związany z użyciem romani w formie pisemnej przez samych Romów. Otóż Romowie są tą jedyną w Polsce mniejszością, konstytucyjnie uznaną²⁾, która nie posiada własnego systemu edukacji. Co oznacza, że w odróżnieniu od wszystkich innych mniejszości narodowych i etnicznych dziecko romskie w zasadzie nigdy nie spotyka się w szkole z nauką własnej historii, a tym bardziej – języka³⁾. Posługując się na co dzień tym językiem w swoim środowisku, dziecko nie ma pojęcia (dorośli zresztą też) o ortografii, fonetyce, morfologii – dziecko takie nie ma właściwie okazji, by „zobaczyć” romskie słowo zapisane. Oczywiście zdarzają się przypadki spontanicznego zapisywania słów w języku romani, dorośli też stosują czasem tę formę dla ukrycia treści przed gadziami. Zapis ten jest jednak stosowany niejako „instynktownie”, z zastosowaniem pisowni fonetycznej. I tylko bardzo nieliczni Romowie w Polsce uświadamiają sobie potrzebę stosowania jakiejś ustalonej pisowni, która oddawałaby ducha  języka romani.

Wszelkie najwcześniejsze próby zapisu języka romani pochodziły od osób, które nie były Romami, które nie znając tego języka, zapisywały słowa fonetycznie. Pierwszy zapis romani znany w literaturze romologicznej pochodzi z Anglii i datuje się na rok 1547⁴⁾.
W Polsce pierwsze słowo romskie zapisane zostało przez Jana Potockiego⁵⁾. Natomiast obszerny zbiór słów romskich, zebranych osobiście na Litwie, opublikował Teodor Narbutt⁶⁾ Systematycznie notowali, tłumaczyli i publikowali teksty romskie znakomici polscy uczeni Antoni Kalina⁷⁾, Izydor Kopernicki⁸⁾ i Jan Rozwadowski⁹⁾. Dwaj pierwsi publikując teksty romskie stosowali zapis uproszczony fonetycznie, a Rozwadowski zapisywał i publikował teksty romskie w zapisie fonetycznym.

Współcześnie publikowane teksty w języku romskim, które poddałem analizie, to teksty trojakiego rodzaju:

1. teksty współczesnych autorów romskich (proza i poezja)
2. tytuły pieśni romskich publikowane na kasetach i płytach CD
3. teksty zamieszczane w pismach romskich¹⁰⁾

Pierwszym, który współcześnie zastosował w publikacji romskich utworów znaki odbiegające od polskiej pisowni jest J. Ficowski¹¹⁾. Papusza, której wiersze/pieśni tłumaczył, zapisywała swoje romskie teksty fonetycznie, czyniąc oczywiście spore błędy ortograficzne i fonetyczne, Ficowski jej pisownię przystosował do polskiej gramatyki, stosując jednak również znaki spoza polskiego alfabetu, np. veš – las, šeł –sto, łava – słowa. Zaznaczył też znak zmiękczenia nad c, n, z przed i (dźiveł – żyć, ćingareł – zrywać, romańi – cygańska)¹²⁾. Późniejsze teksty cygańskie, jakie publikowano w Polsce w pewnej mierze wzorowane były na pisowni zaproponowanej przez Ficowskiego. Ale już wydany w 1994 r. tomik wierszy Teresy Mirgi zawiera wiersze w romani o transkrypcji zupełnie dowolnej, niekonsekwentnej i przypadkowej¹³⁾. Podobnie zresztą jak późniejsza publikacja jej wierszy¹⁴⁾. Jej trzeci tomik, przeze mnie częściowo tłumaczony zaopatrzyłem w pisownię całkowicie polską, nie będąc pewnym słuszności jakiejkolwiek, wcześniej stosowanej formy pisowni, nie próbując ponadto ustanawiać jakiś swoich norm¹⁵⁾. Kilka tomików wierszy romskich wydanych w ostatnich latach zawiera teksty, których autorzy (redaktorzy?) nie usiłują znajdować jakichkolwiek sposobów na oddanie ich cygańskości, stosują więc w całości polskie normy zapisu¹⁶⁾.

¹⁾ Tekst publikowany w „Studia Romologica”, t.2,2009
²⁾ Ustawa o mniejszościach narodowych i etnicznych oraz języku regionalnym (z dnia 6.01.2005)
³⁾ Adam Bartosz, Jak nauczać historii Romów [w:] O Romach w Polsce i Europie. Tożsamość, histora, kultura, edukacja, red. Piotr Borek, Collegium Columbinum, Kraków 2009
⁴⁾ Angus Frazer, Dzieje Cyganów, PIW, Warszawa 2001, s. 19
⁵⁾ Jerzy Ficowski, Cyganie na polskich drogach, Wydawnictwo Literackie, Kraków 1965, s. 301.
⁶⁾ Teodor Narbutt, Rys historyczny ludu cygańskiego, Wilno 1830, s. 152-169. Wcześniej słownik cygański opublikował Ignacy Daniłowicz (O Cyganach wiadomość historyczna, Wilno 1924; przedruk ze wstępem L.Mroza wydało Stowarzyszenie Romów w Oświęcimiu, Oświęcim 1993). Czerpał on jednak z opracowania Martina Grellmanna (Die Ziegeuner. Ein historischer Versuch, Dessau u. Liepzig 1783), który wszakże posłużył się materiałem zebranym dekadę wcześniej przez Samuela Augustiniego ab Hortis, Cigáni v Uhorsku 1775. Zigeuner in Ungarn 1775, red. i wstęp Viera Urbancová, wyd. Študio dd, Bratislava 1994; zob. też Adam Bartosz, Zapomniana monografia o Cyganach, „Dialog-Pheniben”, nr 9: 1999, s. 3-6.
⁷⁾ Antoni Kalina, La Langue des Tziganes Slovaques, Posen 1882
⁸⁾ Izydor Kopernicki, Textes Tsiganes. Teksty cygańskie, „Prace Komisji Orientalistycznej”, Nr 7 i 7a, PAU, Kraków 1930.
⁹⁾ Jan Rozwadowski, Wörterbuch des Zigeunerdialekt von Zakopane. Słownik Cyganów z Zakopanego,PAU, Kraków 1936.
¹⁰⁾ Nie analizowałem tekstów blogów młodzieży romskiej, a jest to materiał bardzo interesujący.
¹¹⁾ Cyganie na polskich drogach, op.cit.
¹²⁾ Należy zanotować, że od tej formy zapisu Ficowski odstąpił w zbiorze poezji Papuszy wydanym w 1990 r. (Papusza, Lesie, ojcze mój, Czytelnik, Warszawa 1990). Tomik ten jest w całości polskim tłumaczeniem wierszy Papuszy, jednak incipita Autor zacytował w romani, stosując jednak całkowicie polską pisownię (np. Weszeskri gili – Leśna Pieśń).
¹³⁾ Teresa Mirga, Czemu tak? Soske kawka?, Podkowa Leśna 1994.
¹⁴⁾ Teresa Mirga, Pieśni z Czarnej Góry, Podkowa Leśna 1999
¹⁵⁾ Teresa Mirga, Wiersze i pieśni, Muzeum Okręgowe w Tarnowie, Tarnów 2006.
¹⁶⁾ Edward Dębicki, Teł nango bolipen/Pod gołym niebem, Albatros, Szczecin 1993; Feliks Sadowski, Roweł miro dźi/Płacze moje serce, wyd.własne, 2005; Don Wasyl, Pasażerowie niebieskiego taboru, Wojewódzka Bilblioteka Publiczna, Włocławek 1998.